Boven Water

Hoe onafhankelijke ‘nieuws’kanalen op Facebook AI gebruiken om hun ideeën te verspreiden

·

Meer dan de helft van alle nieuwe artikelen op het internet worden inmiddels geschreven door AI, blijkt uit recent onderzoek van digitaal marketingbedrijf Graphite. Ook op Facebook wemelt het van de groepen als ‘Nieuws Nederland’ en ‘100% Nederlands Nieuws’, die dagelijks AI-gegenereerde artikelen en afbeeldingen publiceren. Handige tool, of een broedplaats voor polarisatie?

“De BOM BARST! Overal komen ze in VERZET! Duimpje als je deze STRIJDERS steunt!” Op 12 mei werd deze tekst op de Facebookpagina “Nieuws Nederland” geplaatst. Op de foto: een linie ME-agenten die een protesterende menigte probeert tegen te houden.

Met de foto van protestborden en vlaggen refereert Nieuws Nederland, een Facebookgroep met meer dan vijfduizend leden, aan de recente AZC-protesten in Loosdrecht. Daar werd gedemonstreerd tegen de komst van een noodopvang voor asielzoekers. Het protest leidde tot veel geweld en ophef.

Hoewel de post op Facebook massaal gedeeld werd en er meer dan 160 reacties op verscheen, werd door veel gebruikers een belangrijk detail over het hoofd gezien: bij dit ‘nieuws’ is veelvuldig gebruikgemaakt van AI.

Zo is de afbeelding boven de tekst overduidelijk met AI gegenereerd: op de protestborden staan rare letters en spelfouten, en rechtsonderin is een symbool van Googles chatbot Gemini te zien: een generatieve AI die gemakkelijk realistische afbeeldingen kan genereren.

Foto: Ned Tools (Facebook)

Maar dat is niet het enige wat opvalt aan dit bericht. Als we naar de reacties van de maker kijken (Ned Tools, een pagina die minimaal vijf keer per week AI-berichten plaatst op het ‘Nieuws Nederland’-kanaal), zien we dat deze ook niet origineel zijn: meestal pakt de maker een andere comment en gebruikt hij deze om weer op iemand anders te reageren.

Bron: Nieuws Nederland (Facebook)

Nieuws Nederland is niet de enige groep op Facebook die gebruikmaakt van AI in hun berichtgeving. Op het platform wemelt het van de onafhankelijke ‘nieuws’media die dagelijks AI-content plaatsen. Veel media hebben geen officiële redactie, en zijn door een gebrek aan contactgegevens onbereikbaar voor commentaar of feedback.

Het gaat niet alleen om gegenereerde plaatjes of comments: in veel gevallen verwijzen de kanalen door naar hun externe websites, waarop hele artikelen door AI worden gegenereerd.

Door de opkomst van dit soort AI-nieuws op Facebook ontstaat een ethische vraag: wat gebeurt er wanneer nieuwskanalen zonder redactie of journalistieke code gebruikmaken van AI om hun boodschap te verspreiden?

Voor de blogs die de berichten publiceren biedt de combinatie van AI en sociale media duidelijk kansen: met programma’s als Gemini, ChatGPT en andere generatieve AI’s kunnen de kanalen binnen enkele minuten een journalistieke productie optuigen en massaal verspreiden.

De omloopsnelheid van de kanalen is dan ook hoog: pagina’s als Dagelijks Nieuws (zevenduizend volgers) en 100% Nederlands Nieuws (dertienduizend volgers) posten dagelijks tientallen berichten. Doordat het met AI minder werk kost om een bericht te maken, kunnen de pagina’s razendsnel worden opgetuigd en lukt het ze om in een korte tijd een groot bereik op het platform te verwerven.

Toch is de manier waarop deze Facebookgroepen AI gebruiken niet zonder risico’s. De gegenereerde afbeeldingen lijken onschuldig, en zijn in sommige gevallen zelfs een handige tool om een stuk aan te vullen. Waar het misgaat is dat de afbeeldingen vaak overdreven zijn en gebeurtenissen onnodig dramatiseren, waardoor gebruikers sneller geneigd zijn het bericht aan te klikken of te verspreiden.

Foto: 100% Nederlands Nieuws (Facebook)

Zo lijkt het in de bovenstaande afbeelding – geplaatst door ‘100% Nederlands Nieuws’ – alsof er geschokt werd gereageerd op het feit dat Prinses Alexia zich “niet helemaal in orde voelt”. In werkelijkheid ging het om een lichte koorts, maar in de AI-tekst onder de foto wordt het nieuws opgeblazen tot grote proporties:

“Een onverwachte mededeling vanuit Paleis Huis ten Bosch heeft vandaag voor flink wat opschudding gezorgd. Koning Willem-Alexander en Koningin Máxima zouden volgens berichten hebben laten weten dat hun dochter, Prinses Alexia, zich momenteel niet helemaal fit voelt. Het nieuws verspreidde zich razendsnel en zorgde meteen voor bezorgde reacties in heel Nederland.”

Hoewel dit nog een redelijk onschuldig voorbeeld is, wordt het problematischer als het gaat over nieuws rondom asielopvang, protesten of politieke beslissingen; onderwerpen waar dit soort Facebookgroepen graag over publiceren. Daarbij zetten ze niet in op constructieve elementen of duidelijkheid, maar vooral op aandacht en bereik genereren.

–

Binnen de journalistiek speelt omtrent het gebruik van generatieve AI al lange tijd een discussie: “Iedere journalist voelt natuurlijk wel aan dat gebruik van AI in alle gevallen heel voorzichtig en conservatief moet zijn, maar aan enig gebruik valt niet te ontkomen”, vertelt Serge Ligtenberg, journalistiek fotograaf in een column voor de Nederlandse Vereniging van Journalisten. “De grens in de journalistiek moet wel ergens getrokken worden. Je ziet nu al gebeuren dat er bij illustratief gebruik alweer meer mag, of er wordt geprobeerd om hier de grens te verkennen en op te rekken.”

Hoewel Ligtenberg in zijn column oproept om hier “uitgebreid met elkaar over te praten”, is van een journalistieke code bij de Facebookgroepen geen sprake: zij publiceren tientallen AI-berichten per dag en weinig grenzen stellen aan het gebruik ervan. Bij deze kanalen vervaagt de grens tussen journalistiek en activisme ook sneller: zo deelt het kanaal “Nederland in opstand” tussen nieuwsgebeurtenissen door meerdere oproepen voor een nationaal protest tegen het kabinet Jetten.

Waar het voor standaard journalistieke redacties gebruikelijk is om meer verantwoordelijkheid te dragen voor het gebruik van AI, hoeven kanalen op sociale media minder transparant te zijn, met alle risico’s van dien.

Zo schreef Laurens Vreekamp (Villamedia) twee boeken over AI, waarvan de eerste een stuk hoopvoller overkomt dan de tweede. Oorspronkelijk was hij groot voorstander van AI-gebruik in de journalistiek, maar in zijn laatste boek onderstreept hij juist de risico’s. In de podcast “Max & de Media” wordt hij geïnterviewd over wat de bedreigingen zijn van AI op de journalistiek.

“Wat blijkt is dat veel mensen in het publiek het eng vindt dat mensen AI gebruiken”, vertelt Vreekamp. Als we niet vertellen dat er AI is gebruikt vertrouwen ze een platform minder, terwijl het publiek de feiten minder snel zou geloven als je wel transparant bent over AI-gebruik.”

Doordat de Facebookgroepen niet transparant zijn over wanneer wel en geen AI wordt toegepast, wordt al snel onduidelijk welke berichten of afbeeldingen door het publiek als waar kunnen worden beschouwd. Dit zou als gevolg kunnen hebben dat het wantrouwen en de polarisatie in de samenleving toeneemt, legt Vreekamp uit.

Juist bij de berichten waarbij Facebookpagina’s graag gebruikmaken van AI (gevoelige onderwerpen waarbij polarisatie op de loer ligt, zoals migratie en politiek) is transparantie over het gebruik van AI-tools naar mijn mening extra belangrijk. Zodra er bij dit nieuws wantrouwen ontstaat over de waarheidsvinding van de journalist, neemt de verdeeldheid alleen maar toe.

Ik zou daarom pleiten voor een duidelijk, verplicht AI-label bij berichten van dit soort nieuws op Facebook. Dit label, waarbij gebruikers kunnen herkennen of een post door AI gegenereerd is, wordt al toegepast op sociale media als Instagram, maar is nu nog een optionele keuze voor de maker van het bericht. In mijn optiek zou deze functie nog promintener moeten worden.

In plaats van een bericht te rapporteren, zouden gebruikers een bericht bijvoorbeeld als AI moeten kunnen bestempelen. Zo wordt in ieder geval een deel van de AI-afbeeldingen als zodanig gemarkeerd, wat als waarschuwing dient voor iedereen die erop klikt.

Ik ben mij ervan bewust dat de herkenning van AI-teksten en afbeeldingen door de mens steeds ingewikkelder wordt, maar toch denk ik dat een functie als deze op platforms als Facebook al een stap in de goede richting zou zijn.

Voor journalisten betekent de grote toename in AI-gegenereerde nieuwscontent op Facebook dat verificatie meer dan ooit van groot belang is. Nu meer dan de helft van alle berichten online gegenereerd worden door een vorm van AI dienen journalisten daarbij zelf verantwoordelijkheid te nemen om transparant te zijn over hoe een bericht of afbeelding tot stand is gekomen. Alleen dan ontstaat er wederzijds begrip tussen de journalist en de burger.

Bronnenlijst