De oorlog in Oekraïne woekert, na twee jaar en meer dan 10.000 burgerdoden, nog steeds onverminderd voort. Veel Finnen voelen de Russische dreiging aan de grens, maar bang voor een invasie zijn ze niet: “Als er één dreiging is waar we op voorbereid zijn, is het die uit Rusland.”

HELSINKI — “Sauna” staat er, in gegraveerde tekst op een gouden plaatje dat aan de houten deur is geschroefd. Deze stoomcabine bevindt zich op de benedenverdieping van de oudste Universiteit van Helsinki. Een prachtig gebouwtje met een rijke geschiedenis. Terwijl ik het kleine kamertje bewonder gaat de lift open en word ik begroet door politicoloog Johanna Vuorelma. “Ik zie je denken: rare plek voor een sauna”, lacht ze. “Vroeger was dit gebouw de centrale bank van Helsinki, dus veel mannen gingen samen in sauna’s zitten voor hun geheime topoverleg.” Ik moet lachen, want ik heb er meteen een beeld bij: oude witte mannen die zich in hun blote lichaam over lastige economische kwesties buigen. De Finnen zouden er niet eens raar van op kijken.

Terwijl ik kort word rondgeleid vraagt Johanna of ik het rapport al heb gelezen: Finland is (alweer) het gelukkigste land ter wereld. Het contrast is wel opvallend: sinds vorig jaar speelt er een economische crisis, en de depressiecijfers (7% kampt met depressieve gevoelens) zijn ook niet echt iets om trots op te zijn. Toch zijn de instituties in Finland goed op orde: het Finse schoolsysteem, de zorg en persvrijheid belanden hier altijd in de wereldwijde top-10 lijstjes. “We doen toch iets goed hier”, lacht Johanna.

Het zijn rumoerige tijden. Meer dan een half jaar geleden brak de oorlog tussen Hamas en Israël in de Gazastrook uit, na zes maanden met luchtaanvallen en totale verwoesting in de Gazastrook staat het dodental nu op meer dan 36.000. Ondertussen woekert ook de oorlog in Oekraïne onder het regime van Putin onverminderd voort.

In Nederland is de angst voor een Russische invasie net na het begin van de inval in Oekraïne hoog. Ruim twee jaar later lijkt met de ogen van Europa gericht op Gaza diezelfde angst meer naar de achtergrond verplaatst, maar zeker nog niet uit het achterhoofd verdwenen. Wetenschappers en militairen blijven waarschuwen: “De kans op oorlog dichtbij huis is reëel.”

Hoe reëel precies? Wanneer Putin begin dit jaar dreigt kernwapens in te zetten zodra Rusland zich bedreigd voelt, brengt dat in Europa verschillende reacties teweeg. Ook in Nederland lijkt de angst voor een derde wereldoorlog nog niet verdwenen. “De angst voor de kernbom is terug” kopte het AD twee jaar geleden al. Hoe moet dat dan wel niet voelen voor Finland? Eind april, tijdens mijn verblijf in Helsinki, kondigt het Kremlin aan vrachtwagens met ballistische raketten vlakbij de Finse grens te zullen plaatsen. Een Russisch militair expert waarschuwt de Finse krant dat deze raketten goed werkten tijdens hun ‘militaire operatie’ in Oekraïne, “Dus de Finnen moeten weten dat als er iets gebeurt, zij ook zo’n ‘vreugde’ kunnen ervaren.” Dit soort vage, symbolische dreigingen blijken een terugkerende tactiek van Rusland te zijn sinds Finland vorig jaar lid werd van de NAVO. Toch deinst Finland hier niet voor terug. “Dit is eigenlijk geen nieuws, iets aankondigen en het ook echt doen zijn twee verschillende dingen”, benoemt een Finse veiligheidsanalist het onderkoeld. Kijkt de rest van Finland wel angstig naar hun oosterburen?

“De kans op oorlog dichtbij huis is reëel”

Ook al beschouwen veel Finnen Rusland als een grote dreiging, toch blijven ze bijzonder nuchter en realistisch over de ontwikkelingen in het Kremlin. En dat terwijl een symbolische grens van ruim 1300 kilometer het enige is dat hen van een oorlogvoerende agressor scheidt. Symbolisch, want hij bestaat vooral uit houten palen en gaas, vanwege de uitgestrekte natuurgebieden in Lapland. Alle grensovergangen zitten momenteel potdicht, maar toch ben je vanaf het Universiteitsgebouw binnen twee uur rijden in een ‘border zone’. “Het gebrek aan fysieke afstand dat je als buurland hebt is wel voelbaar, en dat maakt mensen ongemakkelijk”, zegt Johanna. Tot zover het gelukkigste land.  

Johanna Vuorelma is politicoloog, en als wetenschapper verbonden aan de Universiteit van Helsinki. Ze doet al jaren onderzoek naar de politiek en overheid in Finland, maar ook in de rest van Europa. De onderwerpen van haar onderzoek lopen sterk uiteen: van de handelswijze van overheden op hoe ze met de coronacrisis zijn omgegaan, tot politici die ironie gebruiken als politieke strategie, waarbij ze moeiteloos een hele rits voorbeelden opsomt (Boris Johnson, Trump, Orbán, Erdogan, Putin, Fischer, Carl Bildt, “the list goes on.”) Tegenwoordig is ze veel bezig met onderzoek naar ‘militaristic language’: veel Finse politici gebruiken namelijk een specifieke retoriek als ze praten over de oorlog in Oekraïne.

Deze oorlog roept volgens Johanna bij een groot deel van de Finse bevolking herinneringen aan eerdere oorlogen in Finland op. “De dreiging van Rusland zit diep geworteld in de Finse geschiedenis. Wie niet snapt welke rol die spanning speelt in de Finse cultuur, kan Finland überhaupt niet begrijpen.” Johanna noemt het een existentiële dreiging, die van generatie op generatie wordt doorgegeven. “Dat merk je ook aan hoe politici erover spreken. De conflictgeschiedenis van Finland is een krachtige metafoor die nog steeds veel wordt gebruikt om mensen te raken. En dan heb ik het niet alleen over de Tweede Wereldoorlog, maar ook oorlogen uit vorige eeuwen. Die verhalen en ervaringen zijn erg wreed, en dat gevoel is nooit echt weggeëbd.” Ze noemt als voorbeeld de oorlogsperiode die rond 1700 in Finland plaatsvond, in het Fins isoviha genoemd. Ze denkt lang na over een gepaste Engelse vertaling: ‘de grote haat’ komt volgens haar het dichtst in de buurt. Veel van Ruslands oorlogstactieken uit deze periode en de Tweede Wereldoorlog komen nu ook terug in hun strijd met Oekraïne. “Hun hele repertoire wordt hergebruikt.”

Na de Koude Oorlog en de val van de Sovjet-Unie bestond veel onzekerheid over welke politieke weg Rusland in zou slaan. Veel Finnen hielden de hoop vast dat het land eindelijk gedemocratiseerd zou worden. Ook politici waren optimistisch over de mogelijkheid van een democratisch Rusland. Na 2000 werd langzaam duidelijk dat dit bijna geen optie meer bleek te zijn, en toen Rusland op 8 augustus 2008 (08/08/08) Georgië aanviel, noemde Alexander Stubb, toen nog minister van buitenlandse zaken en inmiddels president van Finland, dit een keerpunt in de wereldpolitiek. “Deze oorlog kan maar één positief gevolg hebben: als politieke alarmbel die ons wakker schudt om na te denken over de toekomst van ons internationale systeem.” In de weken hierna werd een groot plan voorgesteld, het hele Finse buitenlandbeleid moest op de schop. Ook Finlands aansluiting met de NAVO werd overwogen, maar nog niet doorgevoerd. Hun standpunt is helder: Finland wil zo veel mogelijk neutraal blijven.

Dit verandert in 2022. Als Rusland Oekraïne binnenvalt, en Finland kort daarna toetreedt tot de NAVO, is alles anders. Wie voorheen voorstander was van neutraliteit of (economische) banden met Rusland, wordt nu naïef genoemd. De samenwerking met de NAVO brengt Finland in een ingewikkelde positie. “We hebben niet echt een endgame. Zolang de oorlog door blijft gaan hebben we geen banden met Rusland, maar na de oorlog zijn we nog steeds hun buren. Dat verander je niet zomaar”, zegt Johanna.

In tegenstelling tot Nederland geldt in Finland nog de dienstplicht voor alle mannen ouder dan 18 jaar. Iemand die daar meer over kan vertellen is militair historicus Antti Ruokonen, ik spreek hem in de plaats Lahti, 100 kilometer ten noorden van Helsinki. Het cultuurverschil is merkbaar. Waar Helsinki een unieke en open stadssfeer heeft, is Lahti juist wat grauwer en minder toeristisch, het voelt als een typisch Scandinavische stad. Onderweg naar Wine Cafe Olavi in het centrum loop ik langs een standbeeld met de tekst: “Kotiasi ja Isänmaatasi puolustamaan”, “verdedig uw huis en vaderland”. Een toepasselijke tekst. Ik herken Antti eerst bijna niet door zijn baard en bril. Antti schreef vorig jaar een artikel over het belang van het Finse leger, waar hij zelf deel van uitmaakte tijdens zijn dienstplicht in 2003.

“De dreiging van Rusland zit diepgeworteld in de Finse geschiedenis”

“Mijn tijd in het leger heeft veel invloed gehad op mijn karakter. Voor veel mensen is militaire dienst de eerste keer dat ze taken moeten doen die ze normaal nooit vrijwillig op zich zouden nemen; tijgeren door kreupelhout of een schuttersput graven doe je niet elke dag.” Ook heeft het Antti’s samenwerkingsvermogen verbeterd. “Je leert ook hoe je deel uitmaakt van een groter geheel, je bent continu bezig met je ploeg en ‘the body next door’.” Het klinkt allemaal best zenuwslopend. Antti lacht: “Je bent meestal zo druk dat je helemaal geen tijd hebt om in de stress te schieten.”

Hoelang iemand in dienst gaat varieert: sommigen kiezen voor zes tot twaalf maanden, anderen gaan nog langer door. Antti koos zelf voor een dienst van twaalf maanden. “Ik wilde graag bedreven worden in het rijden met gepantserde voertuigen, dus dat betekende dat ik mijn termijn wel vol moest maken.” Veel inwoners van Finland staan, net als Antti, achter dit dienstplichtsysteem. Met als gevolg dat het land een leger heeft van ruim 900.000 reservisten. Ter vergelijking: Nederland heeft, met 18 miljoen inwoners, slechts 8000 reservisten die opgeroepen kunnen worden.

In zijn artikel schrijft Antti dat Finland, na de val van de Sovjet-Unie, nooit echt gestopt is met het voorbereiden van een ‘full-scale war’ om hun onafhankelijkheid van Rusland te verzekeren. “We hebben dan misschien wel vreedzame betrekkingen met Rusland, maar we moeten nog steeds op alles voorbereid zijn. Landen die zich fysiek verder van Rusland vandaan bevinden laten hun aandacht verslappen.” West-Europese landen als Nederland focussen zich ook te weinig op de situatie in Oekraïne, vindt Antti.

In tegenstelling tot andere Europese landen is het Finse leger dus beter voorbereid dan ooit, en het aantal reservisten stijgt nog steeds. Legerofficier Paavo Piironen van het vrijwilligersleger MPK ziet ook in zijn leger de belangstelling voor een vrijwillige dienst toenemen.

Het MPK, opgericht in 1993, is een vrijwilligersleger waar jongeren zich al vanaf hun vijftiende bij aan kunnen sluiten. Vanaf 2022 zijn hier een stuk meer vrijwilligers bij gekomen. Niet alleen om te kunnen vechten in oorlogstijd, maar veel mensen kiezen ook voor een zogenoemde ‘survival training’: vaardigheden die van pas kunnen komen als er oorlog uitbreekt. “De enige manier om een land voor te bereiden op conflict is door ze te trainen. Zelfs als Rusland Finland niet binnenvalt, is het altijd goed om deze nieuwe mensen op te leiden. De wil van Finse mensen om hun land te verdedigen is hoog, en dat komt ons erg goed uit.”

Die goede wil is fijn, maar het aantal mensen dat besluit zich aan te melden kan volgens Paavo altijd hoger. “Het is lastig om in te schatten hoe veel mensen we nodig hebben, al helemaal wat voor soort training we nodig hebben om ons te wapenen tegen Rusland. Ons leger wordt voor het overgrote deel gerund door vrijwilligers. Een mooi initiatief, want iedereen kan zo de veiligheid van het land versterken, maar we hebben praktisch altijd behoefte aan meer aanmeldingen.”

Kijkt iemand die in het leger heeft gezeten anders naar de dreiging van Rusland? “Doordat ik getraind ben, en de Finse krijgsmacht van binnenuit heb meegemaakt, heb ik een stuk meer vertrouwen. Mocht er iets gebeuren, dan heb ik meteen een doel en een missie. Dat geeft me wel hoop.”

Ik had het er maanden geleden nog met Johanna over: de samenwerking in de Finse Kamer is uniek. Over één ding zijn alle partijen het namelijk met elkaar eens: de situatie in Rusland is link, en Oekraïne verdient hulp. Een opvallend contrast met de Tweede Kamer, waarin Thierry Baudet van de FvD sympathiseerde met Putin, en de PVV voor hun verkiezingswinst financiele steun aan Oekraïne nog probeerde te dwarsbomen.

Zelfs over de situatie met asielzoekers aan de grens bestaat een consensus in de Finse politiek. Ondanks de gesloten grensovergangen komen nog veel migranten illegaal het land binnen. Volgens Johanna staan ook bij deze kwestie alle neuzen dezelfde kant op. “Het is misschien wel het enige onderwerp waar alle partijen het over eens zijn.”

Er is zelfs een officiële term voor de oorlogstactiek, ‘weaponized migration’: zoveel mogelijk asielzoekers de grens doorsluizen, om zo de politieke orde in een land te verstoren. Voor veel landen is dit nog onbekend terrein. “Wie in de jaren 50 het Geneefse vluchtelingenverdrag tekende, had dit soort alternatieve oorlogvoering nooit kunnen zien aankomen”, zegt Johanna.

Dat dit een opzettelijke strategie van Rusland is, blijkt ook uit het feit dat het land controles op de documentatie van vluchtelingen vaak versoepelt, of zelfs helemaal nalaat. “Er is officieel een overeenkomst tussen Rusland en Finland: asielzoekers die zonder papieren naar de grens afreizen zouden geweigerd moeten worden. Elke vluchteling heeft in Finland recht op asiel, dus zodra ze de grens over zijn moeten wij daar een oplossing voor vinden. Het is voor ons een erg lastige grey zone, omdat er geen vaste regel over de ‘juiste papieren’ van vluchtelingen bestaat.”

De zorg over het gebruik van deze vluchtelingen als wapen neemt toe, ook in de Finse politiek. Zeker nu de sneeuw langzaam smelt, en de temperatuur stijgt, wordt verwacht dat het aantal illegale migranten ook snel op zal lopen. “Nu zijn het er nog tientallen, maar straks zullen er honderden zijn, zelfs duizenden!”, waarschuwt een Fins politicus.

Het gevolg van die angst is dat Finland het oversteken van de grens zo veel mogelijk bemoeilijkt. Grensovergangen gaan dicht, de symbolische omheining van gaas maakt plaats voor een hek van drie meter hoog, compleet met lampen, camera’s en prikkeldraad. “Als je Finnen drie jaar geleden had verteld dat hun overheid net als Trump een hek ging bouwen om migranten te weren, hadden ze je keihard uitgelachen.”

Naast deze fysieke maatregelen komen parlementsleden met een wetsvoorstel dat veel controverse veroorzaakt. Het zou de Finse grenswacht de mogelijkheid geven om migranten die de Russische grens over willen terug te dringen. Papieren van asielzoekers worden pas na een asielaanvraag gecontroleerd, deze wet zou dus betekenen dat de grenswacht ter plekke moet oordelen over iemands recht op asiel. Een concept dat niet alleen tegen de grondwet in gaat, maar ook onmogelijk te realiseren is, zeker op grote schaal. “Normaal duurt het oordelen over een asielaanvraag soms jaren, om dat ter plekke te evalueren is onmogelijk”, vindt Johanna.

“Normaliter zijn Finse politici erg behoedzaam over hun wetsvoorstellen en het behouden van de grondwet” vult Johanna aan. “Dat een maatregel als deze überhaupt ter sprake komt zegt dus al heel wat over de politieke atmosfeer.” Het is een ingewikkeld vraagstuk. Aan de ene kant wil Finland een sterk signaal aan Putin afgeven (‘Wij vechten terug!’). Aan de andere kant kan men zich afvragen of het breken met de eigen grondwet (waar Finnen veel waarde aan hechten) het waard is op lange termijn.

Als het aan Johanna ligt is er ook een derde uitweg. “Op lange termijn moeten we kijken naar de redenen voor migranten om hun thuisland te verlaten, dat doen ze niet zomaar. Als we landen die niet leefbaar genoeg zijn blijven steunen met ontwikkelingshulp, zal het aantal vluchtelingen ook afnemen. Veel landen doen helaas het tegenovergestelde. Het is heel paradoxaal: onze rechtse partijen willen ontwikkelingshulp juist verminderen, terwijl het aantal vluchtelingen dan juist zou toenemen. Ik heb nog geen idee hoe Europa hierin een goede balans kan vinden. Zeker nu de anti-migratie trend steeds populairder wordt.”

Chinese oorlogsexpert Feng Yujun stelde begin april al dat Rusland de oorlog in Oekraïne waarschijnlijk niet gaat winnen. Volgens Johanna en historicus Antti ligt het iets minder zwart-wit: “Er gebeurt zo ontzettend veel, niet alleen op de voorgrond, maar ook op de achtergrond. Veel tactieken en trucs zullen we ons pas 10 jaar later realiseren. Het zijn voor veel Oekraïners nog steeds erg lastige tijden: het Russische offensief, raketaanvallen, munitietekorten, noem maar op. Als de hulp naar Oekraïne niet substantieel toeneemt, is een overwinning voor hen nog erg ver weg.”

“Ik weet wel dat de manier waarop de NAVO op dit moment samenwerkt al een nederlaag is voor het Kremlin. Strategisch gezien hebben ze al grote verliezen gemaakt, kosten voor sancties, het grote verlies dat ze dagelijks lijden aan de frontlinie, dat gaat wel impact hebben op lange termijn” vertelt Antti.

Toch zijn veel Finnen er niet gerust op dat Rusland snel wordt verslagen, en zijn ze blij dat hun land een voorbereid leger tot zijn beschikking heeft. Johanna: “Eigenlijk zien we in Finland deze oorlog helemaal niet in ons dagelijks leven. Mensen hebben natuurlijk wel door wat er speelt, maar ik heb me altijd al heel veilig gevoeld in Finland”, besluit ze. “We hebben ons al jaren, zelfs eeuwen voorbereid op het Russische offensief. Voorlopig hebben we genoeg andere dingen om ons mee bezig te houden.”